Nakaz budowy lub otwarcia szkoły religijnej przed oddaniem synagogi, jak wymaga tego żydowska tradycja, wskazuje z kolei na obecność kilku nauczycieli, być może zatrudnianych przez gminę wyznaniową jako jej etatowi urzędnicy. Mogli to być jednak nauczyciele domowi, utrzymujący się z nauczania w prywatnych mieszkaniach, własnych lub należących do rodziców bądź opiekunów dzieci.

Czterech rabinów

Lista rabinów działających w Osiecznej nie jest długa. Otwiera ją Salomon ben Abraham, syn Abrahama Mordechaja z Leszna. Salomon wymieniany był jako asesor rabinacki (sędzia sądu rabinackiego), rabin i dajan w Lesznie, gdzie działał w latach 1753–1775. Na rzecz gminy w Osiecznej pracował około 1765 roku. Urząd rabina pełnił tam równolegle z piastowanymi funkcjami w sąsiedniej i znacznie większej gminie leszczyńskiej.

Drugim znanym z imienia osieckim rabinem był Menachem Nachum, syn Jacoba ben Jecheskela Halewiego ze Złotowa. Urodził się 27 Sierpnia 1750 roku , zmarł 21 czerwca 1775 roku w Nowym Mieście nad Wartą. Jak podają żydowskie źródła, już w wieku 7 lat zgłębiał Talmud, a w wieku 14 lat napisał swój pierwszy komentarz. Mieszkał i kształcił się w Dessau i w Altonie, pod kierunkiem tamtejszych uczonych. Mimo jego młodego wieku zaproszono go do Wielkopolski, gdzie około 1775 roku osiadł na kilka miesięcy w Osiecznej. Jeszcze w tym samym roku wyjechał do Nowego Miasta, gdzie wkrótce zmarł.

Jako trzeci w kolejności wymieniany jest Joel Simon Pakuscher, częściej wzmiankowany jako Joel Posner. Urodził się 12 listopada 1772 roku w Poznaniu, zmarł 29 sierpnia 1837 roku w Lesznie. Urząd rabina w Osiecznej pełnił przynajmniej od 1811 roku. W 1832 roku wyprowadził się do Leszna, gdzie opiekował się jedną z tamtejszych synagog. Jego żona, Jette, urodziła się 13 sierpnia 1780 roku w Lesznie. Mieli kilkoro dzieci, w tym córki: Dorel (ur. 1811), Pine (ur. 1814) i Jule (ur. 1819) oraz syna Michaela (ur. 1816). Wszyscy przyszli na świat w Osiecznej.

W publikacji Harrego Simonhoffa na temat zasłużonych działaczy żydowskich w Ameryce w latach 1776-1865, pojawia się nazwisko rabina Gedalie (Gustawa) Posnanskiego, urodzonego w 1805 roku w Osiecznej, zmarłego w 1836 roku w Charlston. Gdyby okazało się, że był on synem Joela Posnera, wówczas działalność tego ostatniego należałoby przesunąć na początek XIX wieku, a nie jak obecnie, na drugą jego dekadę.

Ocałay fragment nagrobka rydzyńskiego rabina Barucha Mosesa Jaskulskiego

Według dostępnej literatury ostatnim osieckim rabinem był Baruch Moses Jaskulski. Urodził się w 1797 roku, zmarł 8 grudnia 1852 roku w Osiecznej. Był synem Jacoba Jaskulskiego vel Jaskulki. Początkowo działał w Książu Wielkopolskim, gdzie w 1834 roku otrzymał patent naturalizacyjny. Jako rabin, a właściwie podrabin, czynny był w tym mieście przez 18 lat. Z Książa przeniósł się do Mieszkowa, w którym pełnił swój urząd przez 3 lata. Około 1850 roku osiadł w Osiecznej, jednak w źródłach występuje już nie jako rabin, a jedynie kantor i szochet. Nie zmienia to jednak faktu, że w połowie XIX wieku, to właśnie on kierował duchowym życiem osieckiej diaspory. Baruch Moses Jaskulski żonaty był z Hannchen Golinską. Mieli pięcioro dzieci, w tym córki Jettel i Ernestine.

Dziewięciu kantorów

Na początku XIX stulecia urząd kantora i rzezaka pełnił w Osiecznej Joseph Jacob Judelewicz. Z zachowanych rejestrów metrykalnych wynika, że przebywał tam w latach 1817–1820. Najprawdopodobniej daty skrajne należałoby jednak przesunąć. W wymienionym okresie przeszło na świat troje jego dzieci: córki Beyle (ur./zm. 1817) i Rachel (ur. 1818) oraz syn Joachim Fabisch (ur. 1820). Żona miała  na imię Chaja.

Następcą Judelewicza został Aron Reichert, kantor, rzezak, ale także nauczyciel religii. Urodził się około 1795 roku. Był synem Eliasa Reicherta. W Osiecznej działał przynajmniej od 1822 roku. W 1834 roku, wyjechał do Grabowa nad Prosną. Tam też, w 1835 roku, otrzymał patent naturalizacyjny. 2 lipca 1822 roku poślubił w Osiecznej Minnę Potsdam vel Potsdammer              (ur. ok. 1796), przypuszczalnie z Leszna. Około 1830 roku poślubił Mindel Basch. Z drugiego małżeństwa przyszedł na świat jedyny syn Marcus Baer (ur. 1832, zm. 1905 w Kościanie), zamieszkały na przełomie XIX i XX wieku w Powidzu.

W okresie działalności Arona Reicherta w Osiecznej pojawiali się także inni kantorzy i rzezacy rytualni. W 1825 roku był to Moses Bilewski, a w latach 1830–1831 Marcus Joachim. Po jego wyjeździe gmina zatrudniła Lippmanna Fränkla, który w osieckich rejestrach występuje od 1834 do 1843 roku. We wrześniu 1835 roku otrzymał patent naturalizacyjny. Żonaty był z Minną Itzig vel Baer. Mieli czworo dzieci: Salomona (ur. 1836), Rachelę (ur. 1838), Bertę (ur. 1841) i Heymanna (ur. 1843).

Około 1840 roku zamieszkał w Osiecznej kantor i rzezak Gabriel Hirsch Lewin, jeden z uczniów słynnego wielkopolskiego cadyka Elijahu Gutmachera z Grodziska Wielkopolskiego. Z osiecką gmina związany był przynajmniej do 1846 roku. W latach 60. i 70. XIX wieku wymieniany był już jako rabin i asesor rabinacki w Czempiniu (1862), Jaraczewie (1866-1873) i Grodzisku Wielkopolskim (ok. 1875), gdzie osiadł po śmierci swojego nauczyciela. Żonaty był z Ernestine Quartiermeister. Mieli przynajmniej pięcioro dzieci. Córki: Friederike (ur. 1840, zm. 1841), Charlotte (ur./zm. 1842) i ponownie Charlotte (ur. 1842) oraz synów: Loeba (ur. 1845) i Moritza (ur. 1846).

Na początku drugiej połowy XIX wieku do Osiecznej sprowadzono kantora i rzezaka Isaaca Heimanna, urodzonego około 1826 roku, syna kantora Abrahama Heimanna z Wielenia. Wcześniej działał w Inowrocławiu skąd przybył w listopadzie 1853 roku. Jego pierwsza żona Johanna Gross, zmarła jeszcze przed opuszczeniem Kujaw. W styczniu 1854 roku Isaac Heimann poślubił w Osiecznej Rosę Noah (ur. 1827) z Mosiny, córkę tamtejszego handlarza Samuela Noaha. Rosa zmarła kilka miesięcy po ślubie. Trzecią żoną została Jettel Kronheim (ur. 1825) z Osiecznej, córka miejscowego szynkarza i karczmarza Salomona i Pessel zd. Jaffe. Ślub odbył się 4 września 1855 roku.

Od 1856 roku gmina żydowska zatrudniała kantora Josepha Joachima, który swój urząd pełnił przynajmniej do 1868 roku. Żonaty był z pochodzącą z Poznania Karoliną Salomon, poślubioną w Osiecznej 6 października 1856 roku. Mieli ośmioro dzieci: Gustawa (ur. 1857), Liebe (ur. 1858), Jenny (ur. 1860), Rudolpha (ur. 1862), bliźnięta Jettchen i Gotlieba (ur. 1864), Selmę (ur. 1866) i Salomona (ur. 1868). Nie wiemy dokąd wyjechali.

Jako ostatni na liście osieckich kantorów i rzezaków pojawił się Moses Cohn. Wcześniej pełnił ten urząd w Budzyniu, między innymi w latach 1876-1877. W 1878 roku zamieszkał z rodziną w Osiecznej. Jego żona, Paulina Silberstein, pochodziła z północnej Wielkopolski. Urodziła przynajmniej troje dzieci: Annę (ur. 1876 Budzyń, zm. 1879 Osieczna), Helenę (ur. 1877 Budzyń, zm. 1879 Osieczna) i Louisa (ur. 1878). Po wyjeździe Mosesa Cohna w 1879 lub 1880 roku, Żydzi w Osiecznej korzystali już tylko z usług kantorów i rzezaków z Leszna.

Więcej niż sześciu nauczycieli

Szkolnictwo i edukacja stanowiły i stanowią w judaizmie jedno z najważniejszych zadań, a jego realizacji zawdzięczają Żydzi miano Narodu Księgi. Nauczyciele zawsze pełnili bardzo ważną funkcję w społeczności, a ich obecność, nawet w niewielkich gminach, dowodziła dbałości o kształcenie dzieci i młodzieży. Nie inaczej było też w Osiecznej. Nie znamy jednak imion pierwszych  bakałarzy i liczby uczniów, którzy uczęszczali do tamtejszej szkoły wyznaniowej. Nie wiemy nawet, kiedy została powołana i w którym miejscu pierwotnie się znajdowała.

Pod koniec XVIII wieku, w gronie członków zarządu gminy żydowskiej, zasiadał Jacob Lehrer, wymieniany w protokołach i wykazach żydowskich mieszkańców Osiecznej w 1795 roku. Jego przydomek wyraźnie wskazuje, że był on nauczycielem. Musiał cieszyć się znacznym poważaniem miejscowej ludności, skoro wybrano go, by reprezentował osiecką wspólnotę i dbał o jej interesy   w kontaktach z lokalnymi władzami.

W zachowanych materiałach źródłowych odnaleźć możemy zaledwie kilka nazwisk żydowskich nauczycieli związanych z Osieczną. Jednym z nich był Aron Wolff, urodzony w 1791 lub 1801 roku w Piaskach Wielkopolskich, zmarły 2 lutego 1861 roku w Osiecznej. Był synem kantora i rzezaka rytualnego Mendla Wolffa I z Piasków i jego żony Leye (Lei). Do Osiecznej przyjechał najprawdopodobniej w 1831 roku. W grudniu tego roku poślubił Chaję (Hanne) Elias (ur. ok. 1799), córkę handlarza książek Eliasa Davida, wdowę po Fabischu Wolffie. Mieli pięcioro dzieci: Scheine (ur. 1833), Eliasa Arona (ur. 1835), Meiera (ur. 1838), Mindel (ur. 1840) i Rifke (ur.  1843).

Na przełomie lat 30. i 40. XIX wieku pojawiło się kilku kolejnych nauczycieli. Wśród nich David Loebel Stillmann, prywatny nauczyciel i rzezak rytualny, urodzony w 1812 roku w Lesznie.         Do Leszna powrócił w maju 1838 roku. W tym samym roku odnotowano nauczyciela religii Simona Frontzka, urodzonego 14 grudnia 1819 roku w Lesznie, syna faktora Elkana Saula i Taube Frontzek. Osiecznę opuścił w październiku 1839 roku. W listopadzie 1840 roku przyjechał Zacharias Neustadt, urodzony w 1821 roku w Lesznie, syn krawca Mosesa i Mindel zd. Loewenheim. Po ponad rocznym pobycie powrócił do rodzinnego miasta.

Z Lesznem związany był także talmudysta Mendel Pulvermann, urodzony 1 czerwca 1820 roku w Krotoszynie. Początkowo działał w tamtejszym domu nauki, skąd w czerwcu 1844 roku przyjechał do Leszna. Równolegle nauczał w Osiecznej, gdzie wzmiankowany był w 1845 roku.  Po raz ostatni jego obecność w Lesznie odnotowano w 1849 roku.

Żydowska szkoła wyznaniowa czynna była w Osiecznej do 1870 roku. Zamknięto ją z powodu braku chętnych. W następnych latach dzieci wyznania mojżeszowego uczęszczały do szkoły ewangelickiej. Wypada jednak podkreślić, że od 1829 roku czynna była w tym mieście misyjna szkoła dla dzieci żydowskich, utrzymywana przez środowiska protestanckie z Anglii. W placówce pracowało trzech nauczycieli.

Tekst został opublikowany w ramach projektu rozbudowy portalu „Chaim/Życie” w roku 2025 wspartego finansowo przez Samorząd Województwa Wielkopolskiego i realizowanego przez Fundację Tu żyli Żydzi.

 Dziękujemy Dariuszowi Czwojdrakowi za zgodę na publikację jego artykułu na portalu Chaim/Życie. Publikujemy wersję poprawioną tekstu, który ukazał się w „Zeszytach osieckich” w 2007 r., zeszyt 15.

Bibliografia:

Źródła archiwalne

Archiwum Państwowe w Lesznie (APL), Akta miasta Leszno, sygn. 1274, 1275, 1276, 1278

APL, Akta miasta Osieczna, sygn. 22, 27, 127

APL, Akta miasta Piaski, sygn. 85, 127

APL, Akta Sądu Obwodowego w Lesznie 1879-1920, sygn. 84, 97, 97, 105, 106, 133, 136

APL, Urząd Stanu Cywilnego Kościan, sygn. 174, s. 225

Opracowania:

Frankiewicz E., Osieczna. Zarys dziejów, Leszno 1939

Heppner A., Herzberg I., Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden und der jüd. Gemeinden in den Posener Landen, Koschmin-Bromberg 1909

Lewin L., Geschichte der Juden in Lissa, Pinne 1904

Simmonhoff H., Jewish Notables in Amerika 1776-1865, New Jork 1956

The naturalized Jews of the Grand Duchy of Posen in 1834 and 1835, ed. E.D. Luft, Atlanta 1987