Pierwsze wzmianki o Pile pochodzą z XIV w., była to osada rybacka leżąca nad rzeką Gwdą, wśród lasów i jezior pojezierzy Wałeckiego i Krajeńskiego. Z czasem przeobraziła się w osadę drwali eksploatujących puszczę. Jej nazwa pochodzi od piły, czyli młyna wodnego poruszającego tartak. Początkowo znajdowała się w posiadaniu templariuszy, w 1368 r. król Kazimierz Wielki włączył Piłę do Królestwa Polskiego.

Miasto zostało lokowane w połowie XV w. i należało do Opalińskich, ale dosyć szybko stało się miastem królewskim Polski. Jego mieszkańcy od początku zajmowali się rolnictwem, rzemiosłem i handlem, ale z czasem te dwie ostatnie dziedziny wzięły górę nad uprawą ziemi. Tak pozostało do XIX w. z tym, że od początku XVII do początku XIX w. działały tu także manufaktury sukiennicze, a od końca XVIII w. również jedwabnicze.

Pierwsza wzmianka o mieszkających w mieście Żydach pochodzi z 1563 r. – istniała w nim wówczas bóżnica, ale odnotowano tylko trzy żydowskie domy. W połowie XVII w. w Pile mieszkało już ok. 500 Żydów, i to mimo tego, że w 1626 wielki pożar – który miał wybuchnąć w domu Żyda Juchyma obok kościoła – strawił prawie całe miasto. Piła została szybko odbudowana przez królową Konstancję, żonę Zygmunta III Wazy, ale według nowego planu zabudowy. Żydom wyznaczono wówczas teren „ku drodze do Ujścia idącej”, gdzie mieli prawo się pobudować. Obszar ten z czasem zaczęto nazywać Żydowskim Targiem, wokół którego znajdowała się dzielnica żydowska.

W roku 1655 Piłę opanowali żołnierze szwedzcy, którzy ograbili miasto, m.in. żydowską dzielnicę, spalili kultowe dla Żydów przedmioty i zamordowali ponad 30 osób. Miasto wyludniło się wówczas na kilka lat. W 1670 r. miejscowi Żydzi otrzymali przywileje. Członkowie gminy parali się przeważnie handlem, czemu sprzyjało położenie Piły na szlaku z Królewca do Berlina.

W 1772 r. w wyniku I rozbioru Polski miasto stało się własnością Prus i nadano mu niemiecką nazwę Schneidemühl. Na mocy decyzji króla Fryderyka II zaczęto je intensywnie kolonizować sprowadzając do niego na dobrych warunkach niemieckich osadników. Już w I poł. XIX w. miasto zamieszkiwali w większości Niemcy, w 1824 r. zbudowano w nim zbór protestancki.

Na przełomie XVIII i XIX w. większość handlu w mieście była w rękach żydowskich, ale pogrążyło się ono gospodarczo wskutek upadku sukiennictwa. Dopiero budowa kolei żelaznych, która trwała od lat 40. do początku lat 80. XIX w. – połączenia między innymi z Bydgoszczą, Berlinem, Królewcem, Poznaniem – spowodowało ponowny rozwój miasta. Pod koniec XIX w. dominował w nim drobny przemysł oraz handel produktami rolnymi i spożywczymi.

Przez cały XIX w. liczba Żydów mieszkających w Pile była, jak na warunki Wielkopolski, dosyć duża, np. w 1834 r. żyło ich w mieście 404, a w 1890 r. jeszcze 798 – gwałtowny spadek zaczął się dopiero w ostatnim dziesięcioleciu XIX w. Jednocześnie w tym samym stuleciu nastąpił znaczny wzrost ludności Piły – w 1815 r. żyło w niej 2 tys. osób, w 1915 - 28 tys.

W okresie I wojny światowej miasto było zapleczem dla niemieckiej armii walczącej na froncie, wyprodukowano tu dla niej ok. 5,5 tys. samolotów Albatros. Jeszcze większe znaczenie jako przemysłowe zaplecze zbrojeniowe Wehrmachtu odgrywało podczas II wojny.

Niemieccy w większości mieszkańcy Schneidemühl wraz z dużym garnizonem wojska obronili  1919 r. miasto przed powstańcami wielkopolskimi. PIła w okresie międzywojennym pozostała w Niemczech, ale granica z Polską przebiegała 6 km. na południe od jej centrum. Przejęcie w 1933 r. władzy przez nazistów spowodowało represje wobec mieszkających jeszcze w mieście ok. 150 rodzin żydowskich. Podczas „Nocy Kryształowej“ z 9 na 10 listopada 1938 r. hitlerowcy spalili synagogę, zdemolowali żydowskie sklepy i mieszkania, aresztowali i osadzili w obozie pracy 35 Żydów. W momencie wybuchu II wojny światowej w Pile żyło jeszcze 50 rodzin żydowskich. W 1939 r. zmuszono je do opuszczenia Piły, a Ci, którzy w mieście pozostali jeszcze po wybuchu wojny, zostali wywiezieni do Lublina.

W walkach z Armią Czerwoną w styczniu i lutym 1945 r. zamienione w twierdzę miasto zostało zniszczone w 70 procentach – w swojej najstarszej części w 90 procentach – i po wojnie zostało praktycznie zbudowane na nowo. Nie zachowały się w nim niemal żadne materialne pozostałości po żydowskiej społeczności. Jej mieszkańcami stali się repatrianci z Kresów i osadnicy z centralnej Polski.

Piła liczy obecnie ok. 70 tys. mieszkańców, zielone tereny zajmują ponad połowę jej obszaru. Leży w odległości 97 km od Poznania i 397 km od Warszawy.

Oprac. AN na podstawie Wikipedii i Wirtualnego Sztetla.