Oddajmy głos jeszcze raz prof. Pawłowi Śpiewakowi. W słowie wstępnym do książki tak pisze on na ten temat: „Przerażająca jest historia ostatnich lat istnienia żydowskiej wspólnoty [w Pile – przyp. red.], zakończona aresztowaniami i wywózkami do obozów, czy ośrodków śmierci. Uderzający jest nie tylko antysemityzm urzędowy w III Rzeszy, ale też antysemityzm społeczny, podtrzymywany przez lokalnych nauczycieli, urzędników i sklepikarzy. To ci ludzie organizowali pogrom w 1938 roku („Noc Kryształowa”) i przejmowali pożydowskie majątki. Niemieccy sąsiedzi wykonali brudną robotę. Z najwyższym poruszeniem czytałem imiona i nazwiska pomordowanych. Ginęli w Rydze, w Treblince, w Auschwitz, w Terezinie. Nie była to duża zbiorowość. Nic z niej nie pozostało, poza kilkoma rodzinami, które wyemigrowały przed wojną”.

Synagoga w Pile znajdowała się, jak pisze Artur Łazowy, „w dzielnicy żydowskiej, w centrum miasta. Zburzono ją podczas »nocy kryształowej« w 1938 roku. Dziś już nic nie pozostało z zabytków kultury materialnej. (…) ojczyzną całej pilskiej społeczności żydowskiej i każdego z tych ludzi z osobna, ich historii i dokonań – jest jedynie pamięć”.

W kontekście słów Łazowego prof. Śpiewak bardzo celnie nazywa to, co wydarza się wraz z polską publikacją książki Petera Simonsteina Cullmana: „Ta wspólnota [pilskich Żydów – przyp. red.] – można podejrzewać – wymazana z niemieckiej pamięci, teraz jest przywracana pamięci polskiej. Piękne to wydarzenie. Nowi mieszkańcy Piły czują się mieszkańcami miasta o długiej historii i biorą odpowiedzialność za los miasta istniejącego od stuleci. Mam nadzieję, że zechcą poznać losy mieszkańców Piły na przestrzeni jej sześciuset lat.

Publikujemy fragment książki Petera Simonsteina Cullmana, który opowiada o losach Żydów pilskich w Republice Weimarskiej oraz III Rzeszy – celowo pomijając okres okupacji i Holokaustu. Wiemy, co naziści zrobili z życiem żydowskim gdziekolwiek panowali. A jeśli ktoś z czytelników chciałby zapoznać się z całą książką Petera Cullmana - podajemy link do strony, z której można ją pobrać w całości.

Pocztówki ze zbiorów Jerzego Ollsona/pila.naszemiasto.pl

Tekst został opublikowany w ramach projektu rozbudowy portalu „Chaim/Życie” w roku 2025 wspartego finansowo przez Samorząd Województwa Wielkopolskiego i realizowanego przez Fundację Tu żyli Żydzi.

Dziękujemy Arturowi Łazowemu, prezesowi Stowarzyszenia Inicjatyw Społecznych EFFATA, za zgodę na publikację fragmentów książki na portalu Chaim/Życie.