Jak czytamy w biogramie Petera Simonsteina Cullmana zamieszczonym w książce „Historia Żydów w Pile”, „urodził się on w Berlinie w 1941 roku w rodzinie Alberta Cullmana i Betty Simonstein. Jemu i jego rodzinie udało się przetrwać w Berlinie, posiadając fałszywe dokumenty, aż do czerwca 1943 roku. Następnie uciekli oni do miejsca czasowego schronienia w Prusach Wschodnich, pozostając w ukryciu aż do sierpnia 1944 roku, kiedy to rodzina musiała uciekać przed posuwającą się do przodu Armią Czerwoną. Ostatecznie, wraz ze swoją rodziną, przetrwał ostatnie miesiące nazistowskiego reżimu w ukryciu, w Bawarii.

W wieku czternastu lat Cullman rozpoczął praktykę w zawodzie złotnika, a następnie ukończył sześć semestrów szkoły artystycznej. W 1963 roku wyemigrował do Republiki Południowej Afryki, gdzie zapoczątkował swoją karierę jako projektant biżuterii. W 1977 roku wyemigrował ostatecznie ze swoją rodziną do Toronto, w Kanadzie.

Dworzec kolejowy w Pile, poczatek XX w.

Po 46 latach pracy w zawodzie złotnika, w 2002 roku autor książki przeszedł na emeryturę. Trwające całe życie zainteresowanie historią europejskich i niemieckich Żydów doprowadziło go do zajęcia się na poważnie osobistymi badaniami genealogicznymi, których kulminacją były lata poszukiwań dotyczących historii i losu Żydów ze wspólnoty zamieszkującej Piłę, miasta pochodzenia przodków ze strony matki”.

Sam Peter Simonstein Cullman w słowie do polskiego wydania swojej książki pisze: „Niech ta monografia – przetłumaczona na język, którym mogli posługiwać się moi przodkowie, kiedy uczynili Piłę swoim domem – posłuży jako historyczne i edukacyjne kompendium. Jestem szczęśliwy, że mogłem przyczynić się do przedstawienia – chociaż z osobistej perspektywy – obrazu trzech wieków funkcjonowania pilskiej gminy żydowskiej, w czasie gdy była ona domem dla wielu pokoleń przodków ze strony mojej matki, kroniki, która jest nierozerwalnie związana z historią Piły. Jest moim głębokim pragnieniem, aby owoce moich badań pomogły obecnym i przyszłym pokoleniom docenić rolę żydowskiej kultury w Pile w kontekście ponadtysiącletniej historii narodu polskiego”.

Publikujemy dwa fragmenty książki Petera Simonsteina Cullmana dotyczące historii tej gminy w państwie pruskim i w Zjednoczonych Niemczech. Pierwszy fragment „Haskala, emancypacja i naturalizacja Żydów w Pile” mówi o procesach asymilacyjnych i emancypacyjnych zachodzących w Pile, które były lokalnym odbiciem takich samych procesów zachodzących wówczas za sprawą Niemców na terenie całego Wielkiego Księstwa Poznańskiego, a później w Provinz Posen.

Drugi z fragmentów książki opowiada o ważnych wydarzeniach w gminie pilskiej w XIX w., takich jak ostatni wielki pożar miasta, budowa synagogi, powstanie wielkopolskie 1846 roku a dwa lata później Wiosna Ludów, rozpoczynająca się emigracja  Żydów z Piły, stosunek miejscowych rabinów do reform judaizmu akulturacji żydowskiej oraz podział na tym tle gminy w Pile.

Pocztówka ze zbiorów Jerzego Ollsona/pila.naszemiasto.pl

Tekst został opublikowany w ramach projektu rozbudowy portalu „Chaim/Życie” w roku 2025 wspartego finansowo przez Samorząd Województwa Wielkopolskiego i realizowanego przez Fundację Tu żyli Żydzi.

Dziękujemy Arturowi Łazowemu, prezesowi Stowarzyszenia Inicjatyw Społecznych EFFATA, za zgodę na publikację fragmentów książki na portalu Chaim/Życie.