Prace nad „History of the Jewish Community of Schneidemühl - 1641 to the Holocaust”, jak brzmi oryginalny tytuł publikacji, zajęły autorowi książki piętnaście lat. Książka ukazała się w 2006 roku w Waszyngtonie. W polskim wydaniu liczy ona 500 stron i zawiera sześć rozdziałów z epilogiem oraz bardzo obszerną - prawie 130-stronicową - część podającą tylko biogramy pilskich Żydów.

Mimo, że wskutek kolejnych pożarów w dawnych wiekach, a potem zniszczenia Piły pod koniec II wojny światowej wiele dokumentów spłonęło, Peter Cullman dotarł do bardzo dużego materiału źródłowego, który wykorzystał w książce. Rozmawiał z ocalonymi pilanami zbierając ich wspomnienia oraz przeglądał zbiory judaistyczne z archiwów i instytucji badawczych polskich, niemieckich, izraelskich i amerykańskich. W wyniku tych badań Cullman był w stanie prześledzić losy pilskiego kahału oraz większości należących do niej członków społeczności żydowskiej, która istniała w Pile.

Zawiera ona bogaty materiał ikonograficzny i źródłowy (mapy, fotografie, dokumenty, listy osób, biografie, działalność instytucji i organizacji żydowskich, opisy architektoniczne) i zapewne na wiele lat będzie jedynym tak obszernym kompendium wiedzy o społeczności żydowskiej w Pile, opisanym na tle kilku wieków historii Europy.

Jak pisze we wstępie do polskiego tłumaczenia książki Artur Łazowy, pomysłodawca i główny organizator jej wydania, „W Pile ludność pochodzenia żydowskiego mieszkała 400 lat, stanowiąc istotną część społeczeństwa wielonarodowościowego, wnosząc różnorodność i oryginalność. Istniała gmina żydowska, szkoła żydowska, stowarzyszenia i organizacje: Chewra Kadisza, Izraelicki Związek Kobiet, Towarzystwo Ochrony Zdrowia, Związek Sióstr Salo-Adler Loge, Żydowski Związek Młodzieży, Niemiecko-Żydowski Związek Młodzieży, Związek Centralny”.

Z kolei w słowie wstępnym zamieszczonym w tej publikacji prof. Paweł Śpiewak, nieżyjący już dyrektor Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie, podkreśla, że „Peter Cullman – historyk amator, pasjonat – wykonał olbrzymią pracę. Przedstawił kolejne pokolenia rabinów w Pile, dokładnie opisał stan majątkowy i prawny izraelickich mieszkańców miasta. Dowiadujemy się, jak zmieniała się liczba Żydów, gdzie mieszkali, jak wyglądały ich domy, synagogi, cmentarze. Dużo jest o samym mieście, kolejnych pożarach (to było straszne utrapienie), epidemiach, podatkach, społecznych hierarchiach. Wiemy, jak odnosili się do siebie protestanci, katolicy, wyznawcy mozaizmu. Ile było wzajemnych uprzedzeń oraz niechęci.

Dużo miejsca poświęca Cullman haskali – żydowskiemu oświeceniu – oraz problemom asymilacji czy akulturacji. Możemy uważnie śledzić przemiany tożsamości miejscowych Żydów, co oznaczało stopniowe przejmowanie języka i wzorów kultury niemieckiej. Jednym z wielkich wyzwań dla wspólnoty były wyjazdy do innych miast Niemiec lub za granicę”.

Polskie wydanie „Historii Żydów w Pile” ukazało się w 2017 roku, a jej wydawcą było Stowarzyszenie Inicjatyw Społecznych EFFATA w Pile.

Za zgodą wydawcy publikujemy dwa fragmenty książki Petera Simonsteina Cullmana – pierwszy pt. „Symbioza w stosunkach polsko-żydowskich (950-1500)” otwiera książkę i omawia w ogólnopolskim kontekście stosunki między Polakami i Żydami w I Rzeczpospolitej. Drugi fragment dotyczy osadnictwa Żydów w Pile w I Rzeczypospolitej.

Pocztówki ze zbiorów Jerzego Ollsona/pila.naszemiasto.pl

Tekst został opublikowany w ramach projektu rozbudowy portalu „Chaim/Życie” w roku 2025 wspartego finansowo przez Samorząd Województwa Wielkopolskiego i realizowanego przez Fundację Tu żyli Żydzi.

Dziękujemy Arturowi Łazowemu, prezesowi Stowarzyszenia Inicjatyw Społecznych EFFATA, za zgodę na publikację fragmentów książki na portalu Chaim/Życie.