Ostatnich sześcioro rydzyńskich Żydów wyjechało z Rydzyny, bo miasto znalazła się w odrodzonej Polsce. Ale tak naprawdę gmina przestała istnieć już znacznie wcześniej, bo tych samych sześcioro Żydów - jedna, dwie rodziny – żyło w Rydzynie już w 1910 roku. (O procesie umierania tej gminy czytaj na Chaim/Życie w innym, jeszcze bardziej „statystycznym”, ale bardzo ciekawym tekście Dariusza Czwojdraka: „Umierające społeczeństwo – Żydzi wielkopolscy”).

Nigdy nie powstał rydzyński ickor buch, nie ma znanych wspomnień tutejszych Żydów – co pozostaje więc badaczowi, by mógł dowiedzieć się czegoś o historii i społeczności Żydów w tym mieście? Oficjalne dokumenty, liczby, mikro gospodarcze dane i urzędowe fakty. Dariusz Czwojdrak, historyk i badacz gmin żydowskich w południowo-zachodniej Wielkopolsce, przeprowadził żmudną kwerendę w Archiwum Państwowym w Lesznie, by z owych danych liczbowych i statystyk – zresztą niepełnych – wysnuć wnioski dotyczące rozwoju i losów kahału w Rydzynie.

Jego tekst pt. „Żydzi w Rydzynie w latach 1793-1920” zamieszczamy obok – w załączniku o takim właśnie tytule. Tytułem wstępu powiedzmy tu tylko, że nie wiadomo, kiedy Żydzi osiedlili się w Rydzynie – Czwojdrak przypuszcza, że w drugiej połowie XVII wieku, korzystając z przychylności (nie bezinteresownej) arystokratycznych rodzin Leszczyńskich i Sułkowskich. Społeczność Żydów w Rydzynie nigdy nie była duża, ale mimo tego, że w okolicznych większych miastach takich, jak Leszno, Rawicz, czy Bojanowo istniały zamożniejsze i silniejsze gminy, gmina w Rydzynie długo trwała. Więc może tę historię trzeba by opowiedzieć – jak po trochu sugeruje Czwojdrak – nie jako historię zamierania żydowskiej aktywności, ale odwrotnie – jako dzieje trwania w mieście.

Co za tą długą trwałością - w zmieniających się na niekorzyść warunkach politycznych i ekonomicznych, przy cały czas zmniejszającej się liczebności gminy - stało? Jakie odpowiedzi podpowiada autor tekstu? Poczytajcie sami.

Tekst został opublikowany w ramach projektu rozbudowy portalu „Chaim/Życie” w roku 2025 wspartego finansowo przez Samorząd Województwa Wielkopolskiego i realizowanego przez Fundację Tu żyli Żydzi.

Dziękujemy Dariuszowi Czwojdrakowi za zgodę na publikację jego artykułu na portalu Chaim/Życie. Tekst ukazał się pierwotnie w piśmie "Rydzyniak".