Trzemeszno istnieje co najmniej w XII wieku, prawa miejskie otrzymało ok. 1382 roku, a jego rozwój jest ściśle związany z powstaniem w I poł. XII wieku klasztoru benedyktynów z fundacji króla Bolesława Krzywoustego. Miejscowość położona jest między dwoma jeziorami, Trzemeszeńskim i Popielewskim, 18 km na wschód od Gniezna, 83 km od Poznania i 280 km od Warszawy. Jego nazwa prawdopodobnie pochodzi od czeremchy.
Klasztor i miasto często odwiedzali władcy Polski, m.in. przemysł II czy Władysław Jagiełło, kilkukrotnie ulegało ono także pożarom. Przez wieki Trzemeszno było własnością klasztoru i miało charakter rzemieślniczo-rolniczy. Skok rozwojowy zanotowało dopiero pod koniec I RP, kiedy po 1765 roku opatem klasztoru został Michał Kościeszy Kosmowski. Zostało wówczas lokowane tzw. Nowe Miasto, przebudowano klasztor i kościół, wzniesiono alumnat, szpital św. Łazarza oraz okazały browar. W momencie drugiego rozbioru Polski w 1793 roku Trzemeszno liczyło ok. 770 mieszkańców i mieszkała w nim tylko jedna rodzina żydowska. Miasto przestało wówczas być własnością opactwa, a po jego kasacji w 1806 roku stało się własnością króla pruskiego. Budynki klasztorne zaczęły popadać w ruinę i w 1836 roku zostały rozebrane.
Przejście pod władzę Prus, podobnie jak w innych miejscowościach tego zaboru, stworzyło warunki do osadnictwa żydowskiego w Trzemesznie. Już w 1809 roku w mieście powstała gmina, a wkrótce potem doszło do budowy synagogi (stała przy obecnej ul. M. Konopnickiej), obok której z czasem powstały także inne zabudowania kahału, m.in. mykwa czy dom grabarza. W 1831 roku do gminy żydowskiej należało już 130 osób, a swoją największą liczebność osiągnęła ona w 1857 roku – liczyła wówczas 82 rodziny i 420 osób, na prawie 3,5 tysiąca wszystkich mieszkańców Trzemeszna. Migracja w głąb Niemiec i za granicę w II poł. XIX wieku doprowadziła do tego, że rok przed wybuchem I wojny światowej w mieście mieszkało już tylko 114 Żydów.
Trzemeszno zaznało w XIX wieku rozwoju ekonomicznego: pod miasto doprowadzono linię kolejową i zbudowano stację, uruchomiono w nim także mączkarnię. W jego otoczeniu stały wiatraki, a w nim samym pracowało około czterdziestu warsztatów sukienniczych. Prócz synagogi i kościoła, w Trzemesznie powstał także zbór ewangelicki dla niemieckich mieszkańców. Miasto stało się siedzibą sądu okręgowego, komisarza obwodowego policji oraz urzędnika stanu cywilnego, powstało w nim progimnazjum, a pod koniec wieku uruchomiono stację telefoniczną, urząd pocztowy, księgarnię i aptekę. Miało także własnego lekarza i cztery Jarmarki. Mieszkańcy w większości nadal zajmowali się uprawą roli i drobnym handlem, nowym elementem stał się drobny przemysł.
W 1885 roku spłonęła trzemeszeńska synagoga, ale pieniądze z ubezpieczenia pożarowego oraz pomoc innych gmin żydowskich pozwoliły zbudować drugą, która stała do 1939 roku.
Akulturacja Żydów do niemieckiej kultury oraz uzyskanie praw obywatelskich spowodowały, że w II połowie XIX wieku Żydzi znaleźli się we władzach Trzemeszna. Np. w 1905 roku niejaki Warschauer – przewodniczący gminy żydowskiej – został także przewodniczącym Rady Miejskiej.
I wojna światowa i odrodzenie państwa polskiego spowodowały – jak w całym regionie – wyjazd z Trzemeszna większości Niemców i Żydów. W 1921 roku w mieście zostało 37 Żydów. W latach 30. XX wieku kahał został ostatecznie zlikwidowany a maleńką społeczność żydowską Trzemeszna włączono do gminy w Inowrocławiu. Jesienią 1939 roku po wkroczeniu do miasta Niemców ok. 20 trzemeszeńskich Żydów zostało zabitych, a pozostałych siedemnaścioro hitlerowcy wysiedlili do obozu przejściowego w Gnieźnie, w grudniu zaś do w getta w Piotrkowie Trybunalskim.
Oprac. AN na postawie informacji z Wikipedii i Wirtualnego Sztetla.
