Publikujemy dwa teksty Agnieszki Kostuch opisujące cmentarz żydowski w Trzemesznie oraz los ostatnich 38 żydowskich mieszkańców miasta po wrześniu ’39 roku.

Ta motywacja

Kostuch zbadała historię gminy żydowskiej w swoim rodzinnym Trzemesznie, bo nikt inny wcześniej nią się nie zajął. Nie jest historykiem i badaczem, ale nie mogła tego tematu po prostu zostawić. Szukała informacji w różnych źródłach, do których udało jej się dotrzeć, w archiwach i już opublikowanych książkach, w gazetach czy na starych, zdjęciach, które udało się jej zdobyć. Otrzymaliśmy teksty będące efektem szacunku i zobowiązania – bo tak, jak myślę, trzeba nazwać jej motywację: zobowiązanie do upamiętnienia ludzi, którzy także byli mieszkańcami Trzemeszna, o których pamięć zanikła, a którzy byliby niegdyś jej sąsiadami (gdyby urodziła się sto czy dwieście lat temu).

Tę motywację odnajduję we wszystkich jej tekstach, w których w zastępstwie historyków wyposażonych w aparat metodologiczny oraz warsztat badawczy, sama opisała dzieje gminy żydowskiej w Trzemesznie. Nadal jednak pozostaje to także zadaniem dla historyków.

Tacy pasjonaci jak Agnieszka Kostuch, wrażliwi na wielokulturową historię swoich miejscowości, działający całkowicie wolontaryjnie, często są motorem pozytywnych zmian w podejściu władz i mieszkańców różnych miast czy wsi w Wielkopolsce do upamiętniania dziedzictwa ich dawnych nie-polskich obywateli. Przykłady prac i teksty wielu takich działaczy mamy na Chaim/Życie. Przeważnie są to jednostki – nawet jeśli działają w zorganizowanej postaci stowarzyszenia czy fundacji. Tak właśnie zdarzyło się w Trzemesznie – kilka osób swoim uporem i aktywnością zmotywowało do upamiętnienia trzemeszeńskich Żydów władze miasta, wystarało się o środki i działając społecznie doprowadziło do upamiętnienia Żydów z Trzemeszna poprzez utworzenie lapidarium na terenie żydowskiego cmentarza. A także wydało w 2023 roku zbiorową publikację „Przywracanie pamięci o trzemeszeńskich Żydach”.

Uderza brak wspomnień

Publikujemy z niej tutaj dwa teksty napisane przez Agnieszkę Kostuch. Pierwszy z nich pt. „Historia cmentarza żydowskiego w Trzemesznie” jest tekstem krótkim, ale ważnym, bo to od tej nekropolii, a właściwie od kawałków pochodzących z niego macew, wydobytych po wojnie z remontowanych w mieście chodników, zaczęły się związane z Żydami starania społeczników (przedstawiamy je także - w dziale „Ludzie i działalność”).

Drugi z tekstów pt. „Ostatni trzemeszeńscy Żydzi” jest przejmującym opisem losów niespełna czterdzieściorga ostatnich Żydów tego miasta, którzy pozostali w nim po I wojnie światowej. Autorka znalazła i zebrała różne informacje i świadectwa, także starych mieszkańców Trzemeszna i udało jej się opisać tę małą społeczność oraz ich wywiezienie z miasta i pierwsze dokonane przez Niemców mordy na nich.

W innej wersji tekstu o ostatnich Żydach w Trzemesznie Agnieszka Kostuch pisze: „Opublikowałam listę ofiar Holocaustu urodzonych w Trzemesznie i ta lista okazała się okrutnie długa, co było dużym zaskoczeniem zarówno dla mnie, jak i wielu mieszkańców Trzemeszna. Przez dziesiątki lat po II wojnie światowej pamięć o dawnych żydowskich mieszkańcach tego miasta była wymazywana z pamięci zbiorowej. Wśród wielu świadectw z czasów wojny złożonych przez (w większości już nieżyjących) mieszkańców miasta uderza brak wspomnień dotyczących Żydów”.

Dzięki społecznikom przyszedł wreszcie czas, by to milczenie, tę nieobecność pamięci o dawnych żydowskich sąsiadach w Trzemesznie przerwać. I to się w tym mieście dzieje.

Tekst ten jest publikowany w ramach grantu Samorządu Województwa Wielkopolskiego dla Fundacji Tu żyli Żydzi na rozbudowę portalu „Chaim/Życie” w roku 2025.

Dziękujemy pani Agnieszcze Kostuch, autorce zamieszczonych obok artykułów, za zgodę na ich publikację na portalu Chaim/Życie. Oba teksty ukazał się pierwotnie w pracy zbiorowej „Przywracanie pamięci o trzemeszeńskich Żydach” wydanej przez Bibliotekę Publiczną w Trzemesznie w 2025 roku.