Księgi Pamięci, czyli Ickor Buch albo Pinkas Ha-kehilot, to publikacje, które upamiętniają żydowskie społeczności z miast i miasteczek Europy, w większości z Polski, a które tworzono i wydawano po II wojnie światowej, głównie w Izraelu, USA, Kanadzie i innych krajach. Ickor Buch to więc w większości cenne, bo bogate w szczegóły nt. ludzi, wydarzeń i życia „portrety” sztetl, które zniknęły wskutek wymordowania podczas Holokaustu mieszkających w nich Żydów. Ich autorami byli członkowie tych społeczności - ci, którzy wyjechali przed wojną z Polski i Europy albo ocaleli z Zagłady. W sumie ukazało się do 1000 takich ksiąg.

„Księga Pamięci Turka” została wydana w 1982 roku w Jerozolimie w języku hebrajskim i do tej pory nie dokonano jej tłumaczenia na język polski. Zawiera omówienia historii Żydów w Turku w różnych okresach, istniejących w nim różnego typu organizacji, np. religijnych, politycznych, sportowych, także form edukacji i szkół, uprawianych zawodów i działających zakładów, ruchów politycznych, życia towarzyskiego, a także wiele wspomnień dotyczących konkretnych osób i rodzin, którzy i które kiedyś tworzyły społeczność Żydów w Turku. Dla dzisiejszych mieszkańców Turku, regionalistów, muzealników, czy historyków, to prawdziwa kopalnia wiedzy nt. żydowskiej części historii tego miasta. Znamiennym jest jednak, że ta ważna książka ukazała się po polsku dzięki staraniom i wysiłkom aktywistów z sąsiedniego miasta Dobra, nie z Turku. Jej przetłumaczenia i opublikowania podjął się bowiem Zespół Szkolno Przedszkolny w Dobrej k. Turku, a jednym z inicjatorów przedsięwzięcia jest Paweł T. Janicki - autor publikowanego już na Chaim/Życie opracowania o getcie wiejskim w Czachulcu koło Turka, które istniało w latach 1941-42 (artykuł „W wiejskim getcie – Czachulec Nowy i powiat turecki”).

Ta opasła książka daje inne spojrzenie na Turek – miasto, w którym do czasu Holocaustu 25 procent mieszkańców stanowili Żydzi – niż tamten artykuł. Pozwala wprost zajrzeć w bogate życie żydowskie, które toczyło się tu przed Holokaustem, ale daje także wiele innych świadectw dotyczących okupacyjnych prześladowań i samej Zagłady tureckich Żydów. Byli oni bardzo zróżnicowaną społecznością, tak pod względem wyznawanego rodzaju judaizmu (prócz społeczności ortodoksyjnej byli wśród nich np. chasydzi koccy czy chasydzcy wyznawcy Ger z Góry Kalwarii), jak pod względem zamożności czy poglądów politycznych. Oprócz bogatych właścicieli manufaktur zatrudniających wielu pracowników, mieszkali w Turku także żyjący z jałmużny biedacy. – Wzmianka o nich będzie niewątpliwą atrakcją dla ewentualnego polskiego czytelnika, który sądzi, że wszyscy Żydzi byli lokalnymi bogaczami – mówi Paweł Janicki.

„Krawcy głównie zajmowali się produkcją tanich ubrań dla chłopów - a także osobiście sprzedawali swoje wyroby:” – czytamy w jednym z przetłumaczonych już tekstów z „Księgi…”. „Byli też drobni handlarze kupujący wszystko i sprzedający wszystko. Chodzili oni po wioskach, kupowali od chłopów jajka i drób i przywozili do miasta, żeby sprzedać dalej. Widywano też kobiety, które już o 4 rano były u piekarza z dwoma koszami na każdym ramieniu. Kupowały one wypieki i roznosiły po domach. A po południu odbywała się ich druga, dodatkowa runda. Były również kobiety, które zbierały zamówienia od zamożnych i bogatych właścicieli domów na różne towary. Miały z tego mizerny zysk, za który musiały płacić wysokie prowizje i nieraz spotykały się ze skargami i obelgami. Wiele źródeł utrzymania, którymi zajmowali się Żydzi, wiązało się z wieloma trudami i niewielkim zarobkiem, ale z braku innych możliwości »zajmowali się tym, czym się zajmowali«”.

Wśród licznych zawartych w „Księdze Pamięci Żydów z Turku i okolic” tekstów warto wymienić wspomnienia Emanuela Romano o ojcu, znanym w świecie artyście rzeźbiarzu Henryku Glicensteinie, który urodził się w Turku. Księga zawiera także napisane przez nielicznych ocalonych z Czachulcu teksty o tym wiejskim getcie.

Tłumaczenie „Ksiąg Pamięci” na język polski to coraz częstsza inicjatywa podejmowana w polskich miejscowościach. W Wielkopolsce niedawno wybór z ksiąg 5 miejscowości (Poznań, Kalisz, Koło, Konin i Turek) opublikowało Stowarzyszenie Miasteczko Poznań. W Koninie z kolei z inicjatywy Stowarzyszenia Przyjaciół MBP trwa tłumaczenie tamtejszej „Księgi Pamięci Konina”. Pomysły i plany przetłumaczenia Ickor Buchów na jezyk polski ma wielu lokanych działaczy zajmujących się tematyką żydowskich społeczeństw w swoich miejscowościach, często jednak są to małe grupy, które mają trudności z zebraniem środków na swoją, porwadzoną z potrzeby ducha, działalność. Tym bardziej należy docenić, że działacze w Dobrej dopięli swego!

Załaczamy obok spis treści „Księgi Pamięci Żydów z Turku i okolic”, by nasi czytelnicy mogli zorientować się w jej zawartości. 

Tekst ten powstał w ramach grantu Samorządu Województwa Wielkopolskiego dla Fundacji Tu żyli Żydzi na rozbudowę portalu „Chaim/Życie” w roku 2025.