Wśród nielicznych śladów pozostałych po społeczności żydowskiej, która żyła niegdyś w dwutysięcznym dziś Ryczywole w powiecie obornickim, jest budynek synagogi przy ul. Czarnkowskiej.

Niewiele wiemy…

O pierwotnej bóżnicy w tym niegdysiejszym miasteczku z XV wieku, a dzisiaj wsi, mało wiemy. Wiadomo, że początki pierwszej synagogi w Ryczywole sięgają początku XVII wieku - co pośrednio potwierdza także datowanie fragmentów ryczywolskiej Tory, które odnaleziono w 2014 roku. Stara synagoga prawdopodobnie stała w pobliżu miejsca, w którym w 1891 roku zbudowano drugą. Budynek starej bóżnicy był już zużyty, toteż bardzo mała, ale prężna gmina żydowska w Ryczywole zdecydowała się zbudować nową świątynię.

Ul. Czarnkowska w Ryczywole  z widocznym po lewej stronie stromym dachem synagogi

Druga bóżnica, która stanęła przy ul. Czarnkowskiej, istniała do wybuchu II wojny światowej, kiedy to jesienią 1939 roku zdemolowali ją miejscowi Niemcy. Hitlerowcy nie zburzyli jej jednak – w sali modlitw urządzili salę gimnastyczną. Synagogę poddano całkowitej przebudowie dopiero w latach 1976-79, kiedy władze gminy szukając dla niego nowej funkcji postanowiły przebudować ją na dom wielorodzinny.

Niemal nic w dzisiejszej architekturze tego dwupiętrowego domu nie świadczy o jego pierwotnym, sakralnym charakterze. Jedynymi śladami po niej są ceglana podmurówka, okulus i wnęka w murze na aron ha-kodesz, czyli miejsce, w którym stała szafa ze zwojami świętej Tory.

Bożnica – bo tak ją nazywali starci mieszkańcy Ryczywołu - została niemal całkowicie zapomniana.

… ale potrafimy zrobić

Postanowili to zmienić lokalni społecznicy: Jacek Dereżyński i dr Robert Zimny. Po żmudnej analizie zdjęć i dokumentów udało im się odtworzyć zewnętrzny wygląd synagogi. Zdobyty materiał przekazali oni Robertowi Gudelawiczusowi, specjaliście pracującemu w Wojewódzkim Urzędzie Ochrony Zabytków w Pile, który wykonał model 3D zabytku. Wówczas w głowach aktywistów narodził się nowy pomysł: wykonania muralu na ścianie byłej synagogi. Środki na ten cel postanowiono szukać składając na początku 2025 roku wniosek w konkursie grantowym Fundacji Forum Dialogu.

Projekt przebudowy synagogi na budynek wielorodzinny – naniesiony na wyrys północnej ściany synagogi

Pozytywne dla Ryczywołu rozstrzygnięcie już przy pierwszym podejściu do konkursy zaskoczyło miejscowych społeczników. Otrzymali oni dofinansowanie na projekt pt. „Ścieżka historyczna domami malowana. Synagoga w Ryczywole - historia zamurowana”. Wnioskodawcą było stowarzyszenie Ale Babki, pomysłodawcą muralu był Jacek Dereżyński, a historyczną stronę koordynował dr Robert Zimny. Mural wykonała Monika Kokocińska (firma MonArt). Podłoże na ścianie do stworzenie muralu wykonali wolontariusze.

Warto podkreślić otwartość mieszkańców domu wielorodzinnego przy ul. Czarnkowskiej, który był kiedyś synagogą. Wszyscy oni wyrazili zgodę na umieszczenie na jednej ze ścian muralu - co świadczy o otwartości i pozytywnych zmianach w świadomości społeczeństwa Ryczywołu. Wieś, daene miasteczko, zresztą dobrze sobie radzi ze swoją wielokulturowością i upamiętnia miejsca i osoby innych narodowości czy religii, które w nim mieszkały.

Odsłonięcie i przypomnienie

\Podczas odsłonięcia muralu 1 sierpnia 2025 r. Jacek Dereżyński oraz Urszula Kruger, prezes Stowarzyszenia AleBabki, opowiedzieli o pomyśle i historii stworzenia malowidła, kolejne etapy jego realizacji oraz jego główne cele. Odbył się także mini recital.

Odsłonięcie ryczywolskiego muralu w sierpniu 2025 roku

Na murze byłej synagogi obok muralu zamontowana została tablica historyczna z tłumaczeniem tekstu prasowego, który ukazał się 6 października 1891 roku w gazecie „Judische Presse” i który opisywał uroczystość otwarcia w dniu 23 września tamtego roku nowej ryczywolskiej synagogi. Czytamy w tym opisie: „O godzinie 14.00 zwoje Tory zostały wyniesione z domu przewodniczącego korporacji [ryczywolskiej], pana Rummelsburga i wniesione w asyście licznie zebranych do Synagogi. Zebranych było tak wielu, że nie mogli pomieścić się w Synagodze, w wyniku czego rabin Rosenthal swoje mistrzowskie wystąpienie wygłosił na Rynku. Przy wejściu do Synagogi burmistrz Ryczywołu otrzymał z rąk córki przewodniczącego Gminy Żydowskiej klucze do Synagogi”.

Zanim do tego doszło w czerwcu twórcy i producenci muralu zorganizowali spotkanie historyczno-literackie dla mieszkańców Ryczywołu, podczas którego opowiedziano o historii Żydów w Ryczywole, oraz odbyła się prelekcja „Literatura i poezja żydowska” – w jej ramach przedstawiono sylwetki i twórczość wybitnych pisarzy i poetów żydowskich.

Mural na ścianie dawnej synagogi i dotyczące jej tablice informacyjne

Tekst ten został opublikowany w ramach grantu Samorządu Województwa Wielkopolskiego dla Fundacji Tu żyli Żydzi na rozbudowę portalu „Chaim/Życie” w roku 2025.

Dziękujemy dr. Robertowi Zimnemu za napisanie tekstu oraz udostępnienie do niego fotografii.