Ryczywolska społeczność żydowska przez 300 lat przechowywała swój zwój Tory - najpierw w starej synagodze, a od 1891 roku w nowej. Jesienią 1939 roku lokalni Niemcy zdewastowali wnętrze świątyni i zniszczyli jej wyposażenie, w tym Torę.

Tragiczny los sprawił, że Żydzi do Ryczywołu po II wojnie światowej już nie wrócili. Ich domy zasiedlili nowi mieszkańcy, cmentarz pozbawiono macew, a synagogę przebudowano na dom wielorodzinny. Zacieranie śladów wielokulturowości miało charakter spontaniczny, ale też intencjonalny.

W latach 90. XX wieku podczas prac remontowych jednego z domów przy ul. Czarnkowskiej, w stercie gruzu jeden z mieszkańców, Jan Fryc, natrafił na fragmenty pergaminu z dziwnymi znakami. Schował i przechowywał swoje znalezisko aż do roku 2014. Wtedy dowiedział się, że regionaliści Robert Zimny i Jacek Dereżyński poszukują materialnych śladów żydowskiej społeczności Ryczywołu. Połączył swoje znalezisko z tymi działaniami i przekazał im pergamin.

Fragmenty Tory po renowacji

Po wstępnej identyfikacji przeprowadzonej przez dr Roberta Zimnego okazało się, że dziwne znaki to litery hebrajskie. Pan Jacek Dereżyński dopowiedział resztę historii, bo okazało się, że uczestniczył w remoncie poddasza owego poniemieckiego domu. Stwierdził wówczas, że prawdopodobnie w 1939 roku wykorzystano kawałki zwojów ryczywolskiej Tory do uszczelnienia dachu. Dereżyński odłożył pergamin na chwilę, a kiedy po niego wrócił, ten zniknął (prawdopodobnie w międzyczasie wyrzucony  przez jakiegoś robotnika i na ten kawałek Tory natknął się Jan Fryc).

Ten zbieg okoliczności lub opatrzność losu sprawiły, że fragment zwoju został zawieziony przez Roberta Zimnego do Archiwum Państwowego w Poznaniu. Dyrektor Archiwum Henryk Krystek, po konsultacjach z dr  Przemysławem Wojciechowskim, podjęli decyzję o próbie wykonania konserwacji. Nie było to zadanie łatwe, bo fragment Tory był w fatalnym stanie: odkształcony, zawilgocony, nadpalony i  zanieczyszczony.

Liczne zabiegi w Pracowni Konserwacji (z użyciem preparatów chemicznych i naświetlania) pozwoliły na mały cud – fragmenty pergaminu przywrócono do pierwotnego kształtu, a nawet można było go w niektórych miejscach odczytać. Na podstawie analizy składu atramentu ustalono, że Tora ma ok. 300 lat (wymiary arkusza: wysokość 60 cm, szerokość 56 cm, 3 kolumny tekstu). Znaleziskiem zainteresowały się telewizje TVN i TV Poznań – w mediach pojawiły się reportaże i wywiady.

Zwoje Tory z Ryczywołu z zaznaczonymi informacjami o ich treści dokonanymi przez tłumacza Leszka Kwiatkowskiego

Kolejnym krokiem w badaniach zwoju było jego odczytanie, czym zajął się wybitny specjalista dr Leszek Kwiatkowski z Poznania. Na zachowanym pergaminie zidentyfikował Księgę Wyjścia i Księgę Powtórzonego Prawa.

Spotkanie i prezentacja ocalonych fragmentów Tory w Domu Kultury w Ryczywole

Po kilku miesiącach prac i badań fragmenty ryczywolskiej Tory wróciły do Ryczywołu. Był rok 2015. Powrotowi zwojów towarzyszyło spotkanie historyczne zorganizowane w Gminnym Domu Kultury, podczas którego można było zobaczyć zachowane lokalne judaika - w tym Torę - oraz wysłuchać prelekcji ekspertów. Podziękowano także osobom, które ten niezwykły artefakt uratowali.  

Obecnie zabytek nie jest pokazywany na stałej ekspozycji w Ryczywole, ale jest wypożyczany na historyczne wystawy, wykorzystywany podczas różnych spotkań historycznych oraz stanowi element popularnego szlaku turystycznego w Ryczywole: „Śladami trzech kultur”.

Tekst ten został opublikowany w ramach grantu Samorządu Województwa Wielkopolskiego dla Fundacji Tu żyli Żydzi na rozbudowę portalu „Chaim/Życie” w roku 2025.