21 września 1923 roku, po niemal trzech latach starań i prac, na terenie żydowskiego cmentarza w Trzemesznie, na którym nie zachował się żaden ułomek nagrobka, odsłonięto pomnik stworzony z odnalezionych przed 24 latami kawałków macew. Przeleżały one przez te lata na stosie najpierw na terenie stacji wodociągowej, potem na nieczynnym wysypisku śmieci. Nikt nie wiedział, co z nimi zrobić. Kilkadziesiąt metrów od pomnika otworzono zaś lapidarium – większość odnalezionych w kawałkach nagrobków udało się bowiem złożyć w całości… W sumie zrekonstruowano 21 płyt nagrobnych, w większości kompletnych, starannie je wyczyszczono a ich części trwale zespolono ze sobą. Umieszczono je obok siebie, między dwoma rzędami drzew – najprawdopodobniej wyznaczającymi dawną aleję cmentarną. Gdzieś obok na cmentarzu nadal znajdują się pochowane szczątki osób, które te macewy upamiętniają. Ich nazwiska znów każdy możne w Trzemesznie przeczytać i usłyszeć.

Pomnik z fragmentów macew na cmentarzu żydowskim w Trzemesznie

„Powrót macew na teren cmentarza żydowskiego w Trzemesznie był […] naturalną konsekwencją ich odnalezienia. Jak się okazało, musiał poczekać na swój czas i właściwy moment, wcale nie czas historyczny, ale jakby na ten wewnętrzny głos, który dał przekonanie i impuls do działania, że tę sprawę trzeba załatwić. Szczęśliwa koincydencja wielu okoliczności, jak wzmożona aktywność grupy społeczników, skierowanie pisma przez Naczelnego Rabina Polski do Burmistrza Trzemeszna i później jego wizyta w Trzemesznie, a także deklaracja władz samorządowych stanowiły punkt zwrotny w całym przedsięwzięciu” – pisze o tym procesie Dariusz Jankowski, wówczas zastępca burmistrza miasta, a zarazem jeden ze społeczników zajmujących się macewami.

Okładka omawianej publikacji

Ta „szczęśliwa koincydencja” doprowadziła w efekcie do powołania przez burmistrza Zespołu ds. Uporządkowania i Upamiętnienia Cmentarza Żydowskiego w Trzemesznie skupiającego wymienione powyżej (i nie tylko) strony. O wszystkich pracach i wysiłkach tego zespołu krok po kroku opowiada opublikowana w 2025 roku w Trzemesznie książka pt. „Przywracanie pamięci o trzemeszeńskich Żydach” – praca zbiorowa, mająca jako autorów te same osoby, które pracowały przy godnym powrocie macew na cmentarz, z którego podczas wojny zostały przez Niemców skradzione, potłuczone i użyte do remontu ulic.

Publikujemy na Chaim/Życie najważniejsze (niezwiązane z historią żydowskiego Trzemeszna) fragmenty tej publikacji.

Pierwsza część wybranych rozdziałów tej publikacji – tu publikowana pod nazwą: „Kroki niezbędne do powrotu macew na cmentarz” – opowiadają o najważniejszych i wynikających z siebie pracach, które trzeba było podjąć, by doprowadzić do ponownego umieszczenia odnalezionych macew na cmentarzu żydowskim. Rozdziały tej części mimowolnie układają się coś w rodzaju instrukcji działania dla każdej innej organizacji, która chciałaby zrobić z macewami wyciągniętymi z krawężników w swoim miasteczku to samo, co zrobili trzemesznianie.

Dopasowywanie ze sobą fragmentów macew, które zostaną wmurowane w pomnik

Drugi fragment książki tu zatytułowany „Proces budowy pomnika i lapidarium” zawiera rozdziały opisujące od strony organizacyjno-technicznej postawienie na cmentarzu pomnika i lapidarium z odnalezionych i przygotowanych do ponownej ekspozycji na cmentarzu macew. Te teksty pokazują logistykę działań i rodzaj oraz skalę problemów, z którymi musieli się zmierzyć członkowie Zespołu ds. Uporządkowania i Upamiętnienia Cmentarza Żydowskiego w Trzemesznie.

Trzeci wreszcie fragment tekstów z publikacji „Przywracanie pamięci o trzemeszeńskich Żydach” pt. „Pozytywne konsekwencje upamiętnienia cmentarza” powiada o niespodziankach – radosnych i ważnych – które wynikają z pasji działaczy i faktu upamiętnienia cmentarza i społeczności żydowskiej Trzemeszna stworzeniem pomnik i lapidarium. Do społeczników, którzy przywrócili macewy cmentarzowi, zaczęli się bowiem zgłaszać potomkowie dawnych żydowskich trzemesznian i odwiedzać miasteczko, dzięki czemu zostały z nimi także nawiązane kontakty. Można się spodziewać, że do takich spotkań będzie dochodziło jeszcze nie raz.  Ta część rozdziałów obejmuje również opis otwarcia pomnika i lapidarium na cmentarzu w Trzemesznie w czerwcu 2023 roku.

Poza tymi tematami książka „Przywracanie pamięci o trzemeszeńskich Żydach” opisuje także inne działania podjęte przez Zespół ds. Uporządkowania i Upamiętnienia Cmentarza Żydowskiego w Trzemesznie a po jego rozwiązaniu przez wchodzących w jego skład społeczników. Bo ci ludzie po uratowaniu i przywróceniu macew na cmentarz, nie zaprzestali działań wokół nekropolii czy żydowskiej historii Trzemeszna, tylko przenieśli ją na inne pole. Działając wewnątrz Trzemeszna zaczęli m.in. promować wiedzę nt. cmentarza i stworzonego lapidarium (a więc i pamięć o Żydach z miasteczka) wśród jego mieszkańców, na zewnątrz zaś intensywnie promowali swój projekt i miasto w mediach (TV, prasa itd.); zbudowali strony internetowej zydzi-trzemeszno.pl; a ostatnim ich działaniem jest realizacja filmu „Sara” opowiadającego o wielokulturowości swojego miasta (na podstawie powieści „Cień zegara słonecznego” trzemesznianki Jolanty Sroczyńskiej-Pietz).

Spis treści książki „Przywracanie pamięci o trzemeszeńskich Żydach”

Publikację „Przywracanie pamięci o trzemeszeńskich Żydach” wydała Biblioteka Publiczna w Trzemesznie w partnerstwie z Urzędem Miasta. Finansowo jej wydanie wsparli Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny oraz Urząd Miejski w Trzemesznie.

Niezależnie od omawianej publikacji świetnym pomysłem działaczy z Trzemeszna – skupionych m.in. w Fundacji Atut – było stworzenie na stronie zydzi-trzemeszno.pl „Interaktywnego przewodnika po lapidarium” - naprawdę znakomicie zaprojektowanego i klarownego w poruszaniu się po nim – na którym możemy zapoznać się z każdą odtworzoną macewą i znajdującą się na niej inskrypcją poświęcona zmarłemu człowiekowi, którego upamiętnia. Trzemeszeńscy działacze uzupełnili te przetłumaczone inskrypcje o informacje i dokumenty dotyczące tych osób znalezione w archiwach.

Warto także zaglądać na Facebook "Cmentarz żydowski w Trzemesznie" prowadzony przez Katarzynę Sudaj, jedną z trzemszeńskich społeczniczek  zaangazowanych w opisany projekt. Na FB na bieżąco informuje ona o wydarzeniach związanych z żydowskim Trzemesznem, lapidarium i cmentarzem.

Dziękujemy Katarzynie Sudaj za udostępnienie publikacji „Przywracanie pamięci o trzemeszeńskich Żydach” oraz wszelką inną pomoc.

Tekst został opublikowany w ramach projektu rozbudowy portalu „Chaim/Życie” w roku 2025 wspartego finansowo przez Samorząd Województwa Wielkopolskiego i realizowanego przez Fundację Tu żyli Żydzi.