Lazarus Lewandowski urodził się w 1821 roku we Wrześni, polskim mieście w zaborze pruskim. Były to jeszcze lata, kiedy tradycyjny, ortodoksyjny judaizm trzymał się jeszcze mocno i blokował rozwój idei reformistycznych. Ojciec Lazarusa był sługą synagogalnym i pomocnikiem kantora. Rodzina Lewandowskich była liczna i uboga, a kiedy matka chłopca wcześnie zmarła, musiała chyba znaleźć się w katastrofalnym położeniu. Trzynastoletni wówczas Louis musiał opuścić Wrześnię i jechać szukać pracy (i szczęścia) do Berlina…

Louis Lewandowski, fotografia prawdopodobnie z lat 80. XIX w.

Tam, mając świetny słuch, a co więcej jak szybko się okazało, także duży talent muzyczny, zaczął pracować jako śpiewak w chórze jednej z berlińskich synagog. A potem wypadki potoczyły się szybko – z początku wręcz po hollywoodzku, naprawdę cudownie… Bo kiedy ponad pół wieku później w roku 1894 Lewandowski umierał w Berlinie – z którym związał całe swoje życie i karierę – był najsławniejszym kompozytorem muzyki kantoralnej już nie tylko w Niemczech. Był m.in. pierwszym, który wprowadził do żydowskiej liturgii prócz muzyki wokalnej także muzykę instrumentalną, głównie z użyciem organów, ale także innych instrumentów. Jego kompozycje były powszechnie znane i przez następne dziesięciolecia nadal wywierały ogromny wpływ na rozwój liturgicznej muzyki synagogalnej.

Takie i inne podstawowe informacje z podaniem kilku najważniejszych faktów i sformułowań można znaleźć w Wikipedii i innych internetowych artykułach, nie będę więc ich tutaj powtarzał. Chcę Państwu zaproponować lekturę innego tekstu, opowiadającego o biografii i muzyce tego ciekawego kompozytora znacznie pełniej i barwniej – a dodatkowo wyjaśniającego jego muzyczną filozofię oraz idee, które zrodziły się jeszcze w jego młodości, a które z determinacją realizował przez całe swoje życie. Te idee uczyniły z czasem jego muzykę powszechnie znaną, masowo wydawaną i graną, a jego samego najbardziej cenionym i szanowanym – oczywiście w kręgach żydowskich – kompozytorem na świecie. Choć rozgłos Lewandowskiego po II wojnie światowej mocno przygasł, jego kompozycje do dzisiaj są bardzo cenione i wykonywane w synagogach na wszystkich kontynentach. Kiedyś przełomowy, w odniesieniu do synagog, w których nie wolno grać na instrumentach, wręcz rewolucyjny, Lewandowski stał się dziś klasykiem tego rodzaju muzyki.

„Największym osiągnięciem Lewandowskiego nie jest w pierwszej kolejności oryginalność jego kompozycji (…), lecz zachowanie dotąd ustnie przekazywanych pieśni w tradycji wschodnioeuropejskich Żydów (Minhag Polin). Lewandowski (…) widział w tych tradycyjnych pieśniach „świętą spuściznę“ i dlatego przejmował z nich typowe dla wykonywanych przez kantora recytatywów melizmatyczne ozdobniki i uzupełniał je o stylistyczne środki wyrazu europejskiego romantyzmu. Jego dzieła można rozumieć jako „komponowaną wielokulturowość“, są one symbolem ciężko wywalczonej równowagi pomiędzy żydowską asymilacją a tradycją” – pisze o nim Sabine Krämer w artykule zatytułowanym po prostu „Louis Lewandowski (1821–1894)”.

Grób Louisa Lewandowskiego i jego żony Heleny na cmentarzu żydowskim w dzielnicy Berlina Weissensee

Tekst ten zamieszczony jest na stronie Porta Polonica, prowadzonej w Niemczech, na której udostępniane są bogate materiały Centrum Dokumentacji Kultury i Historii Polaków w Niemczech. Porta Polonica to także miejsce żywe w sieci, ważne dla Polaków żyjących współcześnie w tym państwie, bo służy także jako forum umożliwiające im kontakt i wymianę informacji. (A’propos rozbudzanych dziś wśród Polaków antyniemieckich fobii: czy ktoś może wskazać u naszym państwie dużą instytucję historyczno-kulturalną poświęconą dokumentacji kultury i historii Niemców w Polce? Instytucję utrzymywaną w całości przez rząd Polski, tak jak Centrum Dokumentacji… jest utrzymywane przez rząd niemiecki?

Czytajcie i poznawajcie więc ciekawą postać Żyda z Wrześni, Louisa Lewandowskiego, który podniósł muzyczną tradycję polskich, środkowoeuropejskich, aszkenazyjskich Żydów i harmonijnie połączywszy ją z klasyczną tradycją muzyczną Europy Zachodniej, zaproponował ją judaizmowi jako coś nowego i oryginalnego. Czytajcie i słuchajcie jego muzyki.

Linki do tekstu Sabine Krämer oraz do dostępnych w sieci nagrań muzyki pana LL – znajdziecie obok tego artykułu.

Zdjęcia pochodzą z Wikipedii i internetu.

Tekst został opublikowany w ramach projektu rozbudowy portalu „Chaim/Życie” w roku 2025 wspartego finansowo przez Samorząd Województwa Wielkopolskiego i realizowanego przez Fundację Tu żyli Żydzi.