Zygmunt Baranek, nieżyjący już dzisiaj malarz, grafik, scenograf muzealny związany ze Śląskiem, a następnie przez wiele lat z Kaliszem, studiował w latach 60. XX wieku w Wyższych Szkołach Plastycznych 

Zygmunt Baranek na wernisażu wystawy swoich obrazów w Muzeum Okręgowym w Lesznie, 1995 rok

Gdańska i Poznania, m.in. u prof. Tadeusza Brzozowskiego. Często podejmował w swoich obrazach i grafikach tematykę religijną oraz związaną z dziedzictwem kulturowym Polski – w tym także tematy żydowskie – odnosił się z jednej strony do otaczającej go natury, z drugiej jego prace obfitują w znaczenia symboliczne, związane tak z życiem i tradycją Żydów polskich, jak z Holokaustem. Charakterystyczne dla niego jako artysty było łączenie przedstawień figuratywnych z abstrakcją oraz nasycenie obrazów kolorami i nadawanie im wyrazistej faktury.

Prezentując tego artystę na Chaim/Życie zamieszczamy obszerne cytaty z dwóch tekstów dotyczących żydowskich prac Baranka. Oba pochodzą z lat 90. XX wieku i powstały przy okazji wystaw lub publikacji prac tego artysty.

Dariusz Czwojdrak „Żydzi w malarstwie Zygmunta Baranka”, 1995

„Tematyka żydowska w twórczości Zygmunta Baranka stanowi jeden z wielu obszarów, w których porusza się jego artystyczna wyobraźnia. Odnosi się wręcz wrażenie, że obecnie obszar ten pozostaje jednym z najsilniej oddziałujących na podświadomość artysty. Żydowski mistycyzm, symbolika judaizmu, doświadczenie holocaustu, cały dramatyzm istnienia żydowskiego narodu stara się Baranek przenieść na swoje płótna. Odwołując się do prawd fundamentalnych i odwiecznych, mierzy się artysta z pamięcią i przemijaniem, wiarą i tradycją, z trwaniem i ulotnością życia, z mądrością i sensem istnienia.

W swoich pracach, sięgając po ogromne bogactwo tematów, stara się Baranek przekazać własną wizję fenomenu, jakim przez stulecia pozostawała żydowska diaspora w Polsce. Próbuje ożywić atmosferę nieistniejących już żydowskich miasteczek, szkół, synagog i podwórek z pobrzmiewającą na nich klezmerską muzyką. Tchnąć coś z ducha uczty szabatowej i świąt Purim, Chanuki i Jom Kipur. Przywołać blask połyskujący w siedmioramiennych świecznikach i lampkach oliwnych. Łącząc biblijne historie z porażającym doświadczeniem Shoah, nieustannie powraca do wizji ognia, potężnego żywiołu wchłaniającego w siebie ciałopalne ofiary i ludzkie istnienia. Ognia, który niezależnie od swojej niszczycielskiej mocy, zawsze pozostawał symbolem życia. Symbolem wieczności. Symbolem Boga”.

Tadeusz A. Jakubiak „W kręgi menory”, 1990

„Podobnie jak przed wiekami tradycje żydowskie stanowią inspirujący motyw w twórczości artystów plastyków. Jednym z nich jest pracownik UAM Zygmunt Baranek. W podejmowanych realizacjach zarówno w malarstwie sztalugowym, jak i w technikach graficznych, stara się nawiązać do tradycji, do wiernego przekazu ikonograficznego. Sięgając do bogactwa tematów, przywołując postacie rabinów, uczonych i zwykłych prostych Żydów, stara się oddać głęboki sens posłannictwa i życia. W grafice Zygmunta Baranka odżywa atmosfera pradawnych świąt żydowskich: uczt sederowych, Purimu, Chanuki, emanuje z niej światło menory. Sięga artysta do ważnych prawd takich jak wartość i trwanie gminy, rola rodziny, znaczenie więzi międzyludzkich, pomoc dla potrzebujących.

Osobny wątek w twórczości Baranka to pamięć. Pamięć traktowana wielorako, raz jako pamięć i wierność wobec tradycji, drugi raz w odniesieniu do bezgranicznej tragedii z lat wojny, innym razem jako ostrzegawcze memento. Zmusza wręcz autor do chwili refleksji, zadumy. Wywołuje myśl przelotną nad głębszym sensem istnienia. Zaprezentowany w ekspozycji zestaw prac jest reprezentatywny dla wielowątkowej twórczości autora, tworzy charakterystyczny dla tej twórczości klimat i atmosferę.…”.

Zygmunt Baranek zmarł w 2018 roku.

Tekst Dariusza Czwojdraka został opublikowany w „Informatorze kulturalnym i turystycznym południowo-zachodniej Wielkopolski” nr 2 z 1999 roku i towarzyszył prezentowanej w maju i czerwcu tegoż roku przez Dział Judaistyczny Muzeum Okręgowego w Lesznie wystawie obrazów Zygmunta Baranka. Jak w innym miejscu tego tekstu pisze Czwojdrak: „Był to jednocześnie pierwszy, w kilkuletniej już historii Działu, przypadek prezentacji prac współczesnego artysty” (poprzednio odbyło się piętnaście wystaw).

Tekst Tadeusza A. Jakubiaka został zamieszczony w tece 9 grafik Zygmunta Baranka pt. „W kręgu menory” (t. 1) wydanych 1990 roku przez Muzeum Regionalne w Pleszewie.

Reprodukcje prac zaczerpnęliśmy z internetu.

Tekst został opublikowany w ramach projektu rozbudowy portalu „Chaim/Życie” w roku 2025 wspartego finansowo przez Samorząd Województwa Wielkopolskiego i realizowanego przez Fundację Tu żyli Żydzi.

Dziękujemy Dariuszowi Czwojdrakowi za zgodę na publikację fragmentu jego artykułu na portalu Chaim/Życie.